Bình vôi (tên khoa học: Stephania glabra), còn gọi là Củ một, Ngải tượng, Tử nhiên, là cây dây leo thuộc họ Tiết dê (Menispermaceae). Phần củ phình to của cây được sử dụng làm dược liệu với nhiều công dụng như an thần, chữa mất ngủ, hỗ trợ tiêu hóa và điều trị các bệnh viêm nhiễm. Đây là vị thuốc quý trong cả Đông y và Tây y, được ứng dụng rộng rãi tại Việt Nam và nhiều nước châu Á.
Thân: Dây leo dài 2–6m, thân phình to thành củ ở gốc, vỏ ngoài xù xì màu nâu đen, ruột trắng xám.
Lá: Mọc so le, hình trái tim, mép lá lượn sóng, cuống dài 5–8cm.
Hoa và quả: Hoa nhỏ màu xanh nhạt, quả hạch hình cầu dẹt, chín màu đỏ tươi.
Bình vôi ưa sống ở vùng núi đá vôi, phân bố chủ yếu tại các tỉnh phía Bắc như Ninh Bình, Lạng Sơn, Hòa Bình, Lai Châu. Cây cũng xuất hiện ở một số tỉnh miền Trung và Tây Nam Bộ như Thanh Hóa, Kiên Giang.
Thời điểm thu hoạch: Quanh năm, nhưng tốt nhất vào mùa thu – đông khi củ tích trữ nhiều dưỡng chất.
Cách sơ chế: Cạo vỏ, thái lát mỏng, phơi khô hoặc ngâm rượu. 5kg củ tươi phơi khô thu được 1kg dược liệu.
Alkaloid (1%): Bao gồm L-tetrahydropalmatin (Rotundin), Cepharanthin, Roemerin – có tác dụng an thần, chống co giật, hạ huyết áp.
Tinh bột (50–60%): Cung cấp năng lượng và hỗ trợ tiêu hóa.
Acid hữu cơ: Acid malic, succinic giúp giảm đau cơ, chống mệt mỏi.
Tính vị: Vị đắng, tính hàn, quy vào kinh Can và Tỳ.
Tác dụng:
An thần, trị mất ngủ: Dùng củ sắc uống hoặc ngâm rượu giúp giảm căng thẳng, dễ ngủ.
Tuyên phế, giảm ho: Hỗ trợ điều trị viêm phế quản, hen suyễn.
Chống viêm: Giảm sưng đau do mụn nhọt, lở ngứa ngoài da.
Điều hòa thần kinh: Rotundin ức chế hệ thần kinh trung ương, kéo dài giấc ngủ, giảm co giật.
Hỗ trợ tim mạch: Cepharanthin giãn mạch, hạ huyết áp, ngăn xơ vữa động mạch.
Tăng cường miễn dịch: Giảm thiểu tác dụng phụ của hóa trị, phục hồi bạch cầu.
Chống oxy hóa: Acid malic và tinh bột giúp làm chậm lão hóa tế bào.
Trị mất ngủ kinh niên
Chuẩn bị: Bình vôi khô (8g), long nhãn (15g), hạt sen (15g), lá vông nem (12g).
Cách dùng: Sắc với 1.5 lít nước, cạn còn 500ml, uống trước khi ngủ 30 phút.
Chữa viêm họng, viêm phế quản
Nguyên liệu: Bình vôi (12g), cát cánh (12g), huyền sâm (12g).
Cách làm: Sắc uống 1 thang/ngày, dùng liên tục 7–10 ngày.
Giảm đau dạ dày
Công thức: Bột củ bình vôi (5g) pha với nước ấm, uống 2 lần/ngày sau ăn.
Hỗ trợ điều trị sốt rét
Kết hợp: Bình vôi (10g), thanh hao (8g), thảo quả (5g). Sắc uống 3 lần/ngày.
Liều lượng: 6–12g/ngày dạng khô. Tránh dùng quá liều gây buồn nôn, chóng mặt.
Đối tượng thận trọng: Phụ nữ mang thai, người huyết áp thấp, người dị ứng alkaloid.
Bảo quản: Để nơi khô ráo, tránh ẩm mốc. Dược liệu ngâm rượu có thể dùng trong 6 tháng.
Bình vôi không chỉ là dược liệu quý trong Đông y mà còn được khoa học hiện đại chứng minh hiệu quả qua nhiều nghiên cứu. Từ trị mất ngủ đến hỗ trợ tim mạch, công dụng của nó đa dạng và thiết thực. Tuy nhiên, cần sử dụng đúng liều lượng và tham vấn thầy thuốc để đảm bảo an toàn.