Hydroxychloroquine (HCQ) là một hoạt chất thuộc nhóm 4‑aminoquinoline, được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt lần đầu vào năm 1955 để điều trị và dự phòng sốt rét. Qua hơn 70 năm sử dụng, HCQ đã trở thành một trong những thuốc điều chỉnh bệnh cơ bản (DMARD) quan trọng trong lĩnh vực thấp khớp học và da liễu.
Hydroxychloroquine là dẫn xuất hydroxyl hóa của chloroquine, có cấu trúc gần giống nhưng ít độc tính hơn và được dung nạp tốt hơn trong điều trị dài hạn. Hoạt chất này có cả tác dụng kháng ký sinh trùng (diệt thể vô tính của Plasmodium trong hồng cầu) và tác dụng điều hòa miễn dịch thông qua nhiều cơ chế tế bào phức tạp.
Plaquenil®: biệt dược gốc phổ biến nhất.
Sovuna: một biệt dược thay thế khác.
Các biệt dược generic: Hydroxychloroquine sulfate 200 mg.
Hydroxychloroquine tác động qua nhiều con đường sinh học khác nhau, và cho đến nay vẫn chưa có một cơ chế duy nhất nào giải thích hoàn toàn mọi hiệu quả của nó.
Làm kiềm hóa không bào acid của ký sinh trùng: HCQ tích lũy trong không bào thức ăn (acidic food vacuoles) của ký sinh trùng sốt rét trong hồng cầu, làm tăng pH và ức chế quá trình phân giải hemoglobin của chúng, dẫn đến chết ký sinh trùng.
Ngăn chặn giai đoạn hồng cầu: Thuốc ức chế sự phát triển của thể phân liệt trong hồng cầu (erythrocytic schizogony), do đó chấm dứt cơn sốt rét cấp.
Đặc tính tích lũy chọn lọc: HCQ tập trung trong hồng cầu bị ký sinh trùng xâm nhập, tạo ra độc tính chọn lọc lên thể vô tính của Plasmodium.
Cơ chế điều hòa miễn dịch của HCQ rất đa dạng:
Ức chế trình diện kháng nguyên: HCQ cản trở quá trình xử lý và trình diện kháng nguyên qua tế bào tua và đại thực bào bằng cách làm kiềm hóa các lysosome và endosome – nơi xảy ra quá trình thủy phân protein kháng nguyên.
Giảm sản xuất cytokine gây viêm: HCQ làm giảm tiết TNF‑α, IL‑1, IL‑6 và các cytokine tiền viêm khác.
Ức chế autophagy và ổn định màng lysosome: HCQ tích lũy trong bạch cầu, ổn định màng lysosome và ức chế hoạt động của nhiều enzyme như collagenase và các protease gây hủy sụn.
Ức chế phản ứng kháng nguyên – kháng thể và bổ thể: HCQ làm giảm phức hợp miễn dịch và hoạt hóa bổ thể.
Điều hòa cân bằng nội môi kẽm, tái cấu trúc màng và gây tổn thương ty thể: Các nghiên cứu gần đây cho thấy HCQ còn tác động lên màng tế bào, ty thể và tái phân phối kẽm trong tế bào.
Mặc dù có nhiều cơ chế được đề xuất, hiểu biết về tác dụng của HCQ vẫn tiếp tục được cập nhật qua các nghiên cứu hiện đại.
Sốt rét
Điều trị sốt rét không biến chứng do Plasmodium falciparum, P. malariae, P. ovale và P. vivax.
Dự phòng sốt rét tại các khu vực chưa có báo cáo kháng chloroquine.
Hạn chế quan trọng: Không có hiệu quả trên thể ngủ (hypnozoite) của P. vivax và P. ovale trong gan, do đó không thể ngăn tái phát; cần phối hợp với thuốc nhóm 8‑aminoquinoline (như primaquine) để điều trị triệt để.
Không được chỉ định cho sốt rét có biến chứng (sốt rét ác tính).
Tóm tắt liệu pháp: Đối với P. vivax và P. ovale, cần điều trị phối hợp.
Viêm khớp dạng thấp (Rheumatoid Arthritis – RA)
Chỉ định cho người lớn bị viêm khớp dạng thấp cấp và mãn tính, đặc biệt khi không đáp ứng với các thuốc khác.
HCQ có khả năng làm chậm tiến triển tổn thương khớp và giảm đau, sưng, cứng khớp.
Lupus ban đỏ hệ thống (Systemic Lupus Erythematosus – SLE)
Điều trị lupus thể tạng, giúp kiểm soát các triệu chứng nội tạng và da.
Giảm tỷ lệ bùng phát bệnh, cải thiện chất lượng cuộc sống.
Lupus ban đỏ dạng đĩa (Discoid Lupus Erythematosus – DLE)
Chỉ định điều trị lupus thể da.
Giảm ban đỏ, thâm nhiễm, teo da và ngăn ngừa sẹo vĩnh viễn.
Bệnh da do ánh sáng
HCQ có hiệu quả trong các bệnh như porphyria cutanea tarda, mề đay ánh sáng, viêm da cơ địa do ánh sáng.
Viêm khớp tự phát thiếu niên thể hệ thống (Juvenile Idiopathic Arthritis – JIA).
Hội chứng Sjögren nguyên phát.
Hội chứng kháng phospholipid (APS).
Viêm cầu thận nguyên phát: HCQ có triển vọng giảm protein niệu, đặc biệt trong bệnh thận IgA và bệnh thận màng (membranous nephropathy).
Đái tháo đường type 2, hội chứng chuyển hóa và một số bệnh lý xương.
Hydroxychloroquine không có hiệu quả trước chủng Plasmodium đã kháng chloroquine do cùng cơ chế kháng chéo qua đột biến kênh vận chuyển PfCRT.
Liều dùng được tính theo cân nặng thực tế, với liều tối đa khuyến cáo ≤ 5,0 mg/kg/ngày để giảm nguy cơ độc tính trên võng mạc.
Đối với bệnh nhân béo phì nặng, giữ liều dưới 400 mg/ngày.
Không bẻ, nghiền hoặc nhai viên thuốc; uống nguyên viên cùng với thức ăn hoặc sữa để tăng hấp thu và giảm kích ứng dạ dày.
| Đối tượng | Liều dùng | Thời điểm bắt đầu |
|---|---|---|
| Người lớn | 400 mg mỗi tuần một lần | 2 tuần trước khi vào vùng dịch tễ |
| Trẻ em ≥ 31 kg | 6,5 mg/kg (tối đa 400 mg) mỗi tuần | Duy trì trong suốt thời gian ở vùng dịch tễ và 4 tuần sau khi rời khỏi |
| Ngày/liều | Người lớn | Trẻ em ≥ 31 kg |
|---|---|---|
| Liều khởi đầu (ngày 1) | 800 mg (620 mg dạng base) | 13 mg/kg (tối đa 800 mg) dạng base |
| 6 giờ sau | 400 mg (310 mg dạng base) | 6,5 mg/kg (tối đa 400 mg) dạng base |
| 24 giờ sau | 400 mg | 6,5 mg/kg |
| 48 giờ sau | 400 mg | 6,5 mg/kg |
| Tổng liều | 2000 mg (1550 mg dạng base) | 31 mg/kg (tối đa 2000 mg) |
Lưu ý quan trọng: Trong hai bệnh lý mạn tính này, HCQ thường được dùng phối hợp với các DMARD khác như methotrexate, sulfasalazine hoặc các thuốc sinh học để tăng hiệu quả và giảm liều từng thuốc.
Người lớn:
Liều khởi đầu: 400 – 600 mg/ngày (uống một lần hoặc chia hai lần).
Liều duy trì: sau khi đáp ứng, giảm xuống 200 – 400 mg/ngày, tùy theo mức độ đáp ứng và dung nạp.
Trẻ em:
Chỉ định cho JIA: liều 6,5 mg/kg/ngày (tối đa 400 mg/ngày).
Hướng dẫn sử dụng:
Uống cùng bữa ăn hoặc một ly sữa.
Nên uống vào cùng một khung giờ cố định mỗi ngày.
Có thể mất từ 4 đến 12 tuần mới thấy hiệu quả tối đa; không ngừng thuốc sớm.
Tuyệt đối không tự ý tăng liều hoặc ngừng thuốc khi thấy đỡ, vì bệnh nền sẽ tái phát.
Nếu quên, uống ngay khi nhớ ra.
Nếu gần đến giờ uống liều kế tiếp, bỏ qua liều đã quên và trở lại lịch trình bình thường.
Không uống gấp đôi liều để bù cho liều đã quên.
Phần lớn các tác dụng không mong muốn của HCQ là nhẹ, phụ thuộc liều và thoáng qua.
| Tác dụng phụ | Tần suất xảy ra | Ghi chú |
|---|---|---|
| Buồn nôn, nôn, đau bụng | Rất thường gặp | Uống cùng thức ăn hoặc sữa để giảm bớt |
| Tiêu chảy | Rất thường gặp | Có thể giảm bằng cách dùng liều khởi đầu thấp và tăng dần |
| Nhức đầu, chóng mặt, mệt mỏi | Thường gặp | Thường giảm dần sau vài tuần điều trị |
| Phát ban da nhẹ | Không phổ biến | Theo dõi nếu nặng hơn |
| Kích thích, dễ bị kích động, ác mộng | Ít gặp | Tác dụng phụ trên hệ thần kinh trung ương, cần thông báo nếu tình trạng kéo dài |
Đây là tác dụng phụ nguy hiểm và khó hồi phục nhất, liên quan đến liều tích lũy theo thời gian.
Yếu tố nguy cơ: Dùng liều > 5 mg/kg/ngày, thời gian điều trị trên 5 năm, bệnh thận mạn, dùng đồng thời tamoxifen, người cao tuổi, người gốc Á Đông (dễ bị tổn thương quanh hoàng điểm – pericentral pattern).
Sàng lọc bắt buộc: Khám mắt toàn diện trước khi bắt đầu thuốc, bao gồm chụp cắt lớp kết hợp quang học (OCT) vùng hoàng điểm và chụp tự huỳnh quang đáy mắt (FAF). Sau đó sàng lọc hàng năm bằng OCT và FAF.
Dấu hiệu cảnh báo: Giảm thị lực không thể giải thích, ám điểm trung tâm, khó đọc, nhìn méo hình (metamorphopsia), giảm thị giác màu.
Tiến triển: Tổn thương nhẹ có thể không tiến triển sau khi ngừng thuốc, nhưng tổn thương nặng có thể xấu đi nhiều năm sau khi ngừng.
Khuyến cáo: Khi phát hiện dấu hiệu sớm của độc tính võng mạc, cần trao đổi với bác sĩ điều trị về việc cân nhắc ngừng HCQ hoặc theo dõi rất chặt chẽ.
Kéo dài khoảng QT và loạn nhịp thất (torsade de pointes), có thể gây đột tử.
Bệnh cơ tim do HCQ (HCQ‑induced cardiomyopathy): rối loạn chức năng thất trái, suy tim, phì đại thất, rối loạn dẫn truyền.
Nguy cơ cao hơn khi phối hợp với các thuốc kéo dài QT (ví dụ: azithromycin, clarithromycin).
Có thể xảy ra ngay cả ở bệnh nhân không dùng thuốc điều trị đái tháo đường.
Biểu hiện: vã mồ hôi, run, choáng váng, đói cồn cào, lú lẫn, hôn mê.
Yêu cầu theo dõi đường huyết ở các đối tượng nguy cơ cao (người cao tuổi, suy thận, suy gan).
Hội chứng Stevens‑Johnson, hoại tử thượng bì do thuốc (TEN), hội chứng DRESS, viêm da mủ toàn thân cấp tính (AGEP).
Cần ngừng thuốc ngay và nhập viện nếu có ban đỏ lan rộng, phỏng nước, bong vảy da.
Gây viêm gan cấp với men gan tăng rất cao, có thể dẫn đến suy gan cấp, đặc biệt ở bệnh nhân đang dùng HCQ kéo dài.
Theo dõi men gan định kỳ, đặc biệt khi có triệu chứng như vàng da, nước tiểu sẫm màu, đau hạ sườn phải.
Trầm cảm nặng, ý tưởng tự sát: HCQ có thể gây rối loạn tâm thần ngay cả ở người chưa có tiền sử tâm thần.
Ảo giác, lú lẫn, kích động, ác mộng.
Bệnh cơ và bệnh thần kinh cơ (myopathy, neuromyopathy): yếu cơ, teo cơ, mất phản xạ gân xương.
Thiếu máu tan máu ở bệnh nhân thiếu G6PD.
Ù tai và giảm thính lực (thường hồi phục khi ngừng thuốc).
| Chống chỉ định | Lý do |
|---|---|
| Tiền sử quá mẫn với HCQ, chloroquine hoặc bất kỳ tá dược nào | Nguy cơ phản ứng dị ứng chéo nặng (bao gồm cả SJS/TEN) |
| Bệnh lý võng mạc hoặc thị trường trước đó liên quan đến 4-aminoquinoline | Tổn thương võng mạc sẽ trầm trọng hơn, có thể dẫn đến mù hoàn toàn |
| Trẻ em có cân nặng < 31 kg (đối với dạng viên 200 mg) | Nguy cơ quá liều do không thể chia nhỏ viên thuốc |
| Thuốc/ Nhóm thuốc | Tương tác | Khuyến cáo |
|---|---|---|
| Digoxin | HCQ làm tăng nồng độ digoxin huyết thanh, nguy cơ ngộ độc digoxin (loạn nhịp, buồn nôn, rối loạn thị giác) | Theo dõi nồng độ digoxin và ECG. Có thể cần giảm liều digoxin. |
| Thuốc chống loạn nhịp (amiodarone, dofetilide, sotalol) và kháng sinh macrolid (azithromycin, clarithromycin, erythromycin) | Kéo dài khoảng QT cộng dồn, tăng nguy cơ xoắn đỉnh (torsade de pointes) – rối loạn nhịp đe dọa tính mạng | Tránh phối hợp nếu có thể; nếu bắt buộc, theo dõi ECG liên tục. |
| Thuốc trị đái tháo đường (insulin, sulfonylurea) | Tăng nguy cơ hạ đường huyết nặng | Theo dõi đường huyết chặt chẽ; có thể cần giảm liều thuốc trị đái tháo đường. |
| Thuốc kháng acid và kaolin | Làm giảm hấp thu HCQ | Uống HCQ cách các thuốc này ít nhất 4 giờ. |
| Tamoxifen | Cộng hưởng độc tính trên võng mạc, làm tăng mạnh nguy cơ bệnh võng mạc không hồi phục | Chống chỉ định phối hợp trừ khi được bác sĩ chuyên khoa đánh giá rất kỹ lợi ích/nguy cơ. |
| Methotrexate, cyclosporine | Có thể tăng nồng độ và độc tính của các thuốc này | Theo dõi chức năng thận, gan và công thức máu. |
| Cimetidine | Có thể ức chế chuyển hóa HCQ, tăng nồng độ HCQ | Cân nhắc dùng thuốc kháng H2 khác (famotidine) hoặc PPI. |
HCQ được xếp nhóm D trong thai kỳ: có bằng chứng về nguy cơ trên thai nhi, nhưng lợi ích có thể chấp nhận trong các bệnh lý đe dọa tính mạng như SLE đang hoạt động mạnh hoặc sốt rét ác tính.
Tuy nhiên, HCQ là một trong số ít DMARD an toàn tương đối trong thai kỳ và lợi ích điều trị cho mẹ có thể vượt trội so với nguy cơ trên thai.
Dùng HCQ trong thai kỳ giúp kiểm soát bệnh tự miễn và giảm tỷ lệ bùng phát, dẫn đến kết cục thai kỳ tốt hơn.
HCQ bài tiết vào sữa mẹ với nồng độ thấp, và được coi là tương đối an toàn trong hầu hết trường hợp khi mẹ được điều trị bệnh tự miễn mạn tính.
Suy thận: Thận trọng ở bệnh nhân suy thận mức độ trung bình đến nặng (CrCl < 30 mL/phút). Cần điều chỉnh liều và theo dõi nồng độ HCQ trong máu nếu có thể.
Suy gan: Nguy cơ viêm gan do HCQ tăng, cần theo dõi men gan định kỳ (mỗi 3–6 tháng).
HCQ có thể gây chóng mặt, rối loạn điều tiết mắt, nhìn mờ – tất cả đều ảnh hưởng đến khả năng lái xe.
Nên tránh lái xe hoặc vận hành máy móc nặng trong vài tuần đầu dùng thuốc, cho đến khi biết được thuốc ảnh hưởng thế nào lên mình.
Do tầm quan trọng đặc biệt của độc tính võng mạc, cần nhấn mạnh các khuyến cáo từ Học viện Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO) năm 2025.
Lịch trình sàng lọc bắt buộc:
Khám nền trước khi bắt đầu thuốc: OCT hoàng điểm + FAF + khám đáy mắt. Chụp ảnh đáy mắt để làm mốc so sánh về sau.
Sàng lọc trong 5 năm đầu: Không cần sàng lọc hàng năm nếu không có bất kỳ yếu tố nguy cơ nào (như dùng liều > 5 mg/kg/ngày, bệnh thận, dùng tamoxifen, tuổi > 60).
Sàng lọc hàng năm bắt buộc từ năm thứ 5 trở đi đối với tất cả bệnh nhân.
Nhóm nguy cơ cao: Bệnh nhân người châu Á, bệnh thận mạn, tuổi cao, dùng đồng thời tamoxifen – cần sàng lọc ngay từ đầu mỗi năm một lần (không hoãn đến năm thứ 5).
Các phương tiện sàng lọc chính: OCT vùng hoàng điểm với chế độ bản đồ độ dày (thickness map) và FAV với góc rộng. Đo thị trường (VF) và điện võng mạc đa ổ (mfERG) là các xét nghiệm xác nhận bổ sung.
Phát hiện sớm: Các dấu hiệu mất lớp ellipsoid trên OCT là điểm mốc sớm nhất. Khi phát hiện dấu hiệu độc tính ngay cả ở mức độ rất nhẹ, cần ngừng HCQ và chuyển sang thuốc thay thế nếu có thể.
Một số nghiên cứu cho thấy việc chỉ dựa vào cân nặng để tính liều HCQ có thể không đảm bảo an toàn và hiệu quả cho mọi bệnh nhân, do có sự khác biệt liên cá thể trong dược động học của HCQ. Các trường hợp có nồng độ HCQ trong máu cao bất thường dù dùng đúng liều theo cân nặng đã được ghi nhận và liên quan đến độc tính trên võng mạc và tim mạch.
Hiện nay, theo dõi nồng độ thuốc (Therapeutic Drug Monitoring – TDM) chưa được khuyến cáo rộng rãi nhưng có thể được cân nhắc ở các trung tâm chuyên khoa cho bệnh nhân có nguy cơ cao hoặc có dấu hiệu độc tính bất thường.
Bảo quản: Nhiệt độ phòng, khô ráo, tránh ánh sáng, đậy kín sau mỗi lần lấy thuốc.
Quá liều cấp: Biểu hiện bao gồm nhức đầu dữ dội, buồn nôn, nôn, rối loạn thị giác, co giật, loạn nhịp tim. Có thể tử vong do suy hô hấp hoặc loạn nhịp thất.
Xử trí: Đến cơ sở y tế ngay lập tức. Điều trị triệu chứng và hỗ trợ; than hoạt tính có thể hữu ích nếu bệnh nhân đến sớm trong vòng 1–2 giờ sau uống.
Các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên lớn (RECOVERY, DisCoVeRy, nhiều phân tích gộp) đã khẳng định HCQ không có lợi ích trong điều trị COVID‑19, kể cả khi phối hợp với azithromycin. Một phân tích gộp gần đây còn cho thấy HCQ có liên quan đến tăng tỷ lệ tử vong ở nhóm bệnh nhân COVID‑19.
Một phân tích gộp năm 2025 trên 12 nghiên cứu cho thấy HCQ làm giảm đáng kể protein niệu ở các bệnh thận nguyên phát, đặc biệt rõ rệt sau 6 tháng điều trị (giảm trung bình 0,74 g/24h). Tác dụng nổi bật nhất trong bệnh thận màng (giảm 3,0 g/24h) và viêm cầu thận IgA (giảm 2,65 g/24h).
Các nghiên cứu năm 2025–2026 đã làm sáng tỏ thêm các cơ chế của HCQ: điều chỉnh cân bằng kẽm, tái cấu trúc màng tế bào, tác động trực tiếp lên ty thể và ức chế autophagy. Những phát hiện này mở ra hướng ứng dụng mới trong một số bệnh lý ung thư và bệnh chuyển hóa.
Có cấu trúc tương tự, nhưng HCQ ít độc tính hơn và được ưu tiên sử dụng trong các bệnh tự miễn mạn tính, đặc biệt khi cần điều trị kéo dài.
Không. Ngừng HCQ đột ngột có thể gây bùng phát bệnh (SLE hoặc RA) hoặc tái phát sốt rét. Chỉ ngừng thuốc theo chỉ định của bác sĩ.
Bắt buộc. Khám mắt đầy đủ trước khi bắt đầu và sàng lọc định kỳ là yêu cầu bắt buộc để phát hiện sớm độc tính võng mạc không hồi phục.
Tương đối an toàn hơn so với nhiều DMARD khác, và lợi ích kiểm soát bệnh cho mẹ thường vượt trội hơn nguy cơ cho thai.
Không phải là tác dụng phụ điển hình. Tăng cân khi dùng HCQ thường liên quan đến việc sức khỏe cải thiện và bệnh (đặc biệt là SLE) được kiểm soát tốt hơn, chứ không phải do tác dụng trực tiếp của thuốc.
Hydroxychloroquine là một hoạt chất có lịch sử lâu đời, với hai công dụng chính: kháng sốt rét và điều hòa miễn dịch trong các bệnh lý thấp khớp và da liễu. Thuốc có hiệu quả tốt, làm chậm tiến triển bệnh và cải thiện chất lượng cuộc sống cho hàng triệu bệnh nhân trên toàn thế giới.
Tuy nhiên, HCQ là một con dao hai lưỡi. Các tác dụng phụ nghiêm trọng, đặc biệt là độc tính trên võng mạc (có thể dẫn đến mù vĩnh viễn), độc tính trên tim (rối loạn nhịp chết người) và tổn thương gan cần được theo dõi rất chặt chẽ. Việc sàng lọc mắt bắt buộc trước và trong quá trình điều trị là yêu cầu bắt buộc không thể bỏ qua.
Những ai đang sử dụng hydroxychloroquine cần:
Tuân thủ đúng liều lượng và thời gian điều trị do bác sĩ chỉ định.
Khám mắt định kỳ (tối thiểu mỗi năm một lần sau 5 năm điều trị).
Thông báo ngay các triệu chứng bất thường như rối loạn thị giác, hồi hộp, khó thở, vàng da, hạ đường huyết, hoặc thay đổi tâm thần.
Không tự ý ngưng thuốc hoặc thay đổi liều khi chưa có ý kiến bác sĩ.
Tài liệu này chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế cho lời khuyên, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Mọi quyết định về sử dụng HCQ phải dựa trên tư vấn chuyên môn của bác sĩ chuyên khoa sau khi đánh giá toàn diện tình trạng bệnh lý của từng bệnh nhân.
